بلک فرایدی

بِلَک فرایدِیبه معنای جمعه سیاه، حراج جمعه در آمریکا بعد از روز شکرگزاری است که عملاً آخرین جمعهٔ ماه نوامبر به‌شمار رفته و آغاز آیین خرید برای کریسمس حساب می‌شود. در واقع جمعهٔ سیاه، یک روز تعطیل نیست. اما بیشتر شرکت‌ها این اجازه را به کارکنان خود می‌دهند که این روز را مرخصی گرفته و به خرید سال نو بپردازند. سال‌ها است که این روز، شلوغ‌ترین روز برای فروشنده‌ها است. هر چند آمریکای شمالی محل اصلی رخداد این سنت است، اما همچون بسیاری از سنت‌های دیگر این منطقه، این سنت نیز به کشورهای دیگر سرایت کرده‌است. این روز به قدری اهمیت دارد که فروشگاه‌ها پیش از ساعت ۴ صبح کار خود را آغاز کرده و مردم از همان زمان برای خرید به فروشگاه هجوم می‌آورند و باید تا پیش از آغاز شب خرید کرده باشند.

در سال ۲۰۲۲ فروش جهانی جمعه سیاه ۳۱/۲ میلیارد دلار بود. این رقم در سال ۲۰۲۳ به ۳۷/۲ میلیارد دلار (۱۰ میلیارد دلار در آمریکا) رسید که بیشتر آن از خریدهای آنلاین بود.

تاریخچه

سده‌ها است که صفت سیاه در فرهنگ‌های مختلف برای توصیف رویدادی بدشگون استفاده می‌شد. در تاریخ آمریکا عبارت «جمعه سیاه» به رسوایی بازار طلا در ۲۴ سپتامبر ۱۸۶۹ اشاره دارد. پس از پایان جنگ داخلی آمریکا بین ایالات متحده آمریکا و ایالات مؤتلفه آمریکا نوبت به دوران دوازده ساله بازسازی آمریکا رسید. بدین ترتیب ایالت‌های شکست خورده جنوبی، مورد بازسازی ایالت‌های شمالی پیروز قرار گرفتند. دو تن از زمین‌خواران آن دوره به نام جِی دیک (Jay Dick) و جیمز فیسک (James Fisk) به واسطه خریدهای عمده در مدتی کوتاه، انحصار موقت طلا را به دست گرفتند. آنها از این طریق سود کلانی به دست آوردند. دولت وقت که به‌موقع متوجه این سوءاستفاده نشد، حجم طلای بالایی را روانه بازار کرد تا قیمت از دست رفته ثابت شود. اما در نهایت، زندگی بسیاری ویران شد و از آن روز به نام جمعه سیاه یاد می‌شود.

قانون حسابداری

در گذشته، قانونی نانوشته بین حسابداران رایج بود که در ترازنامه‌های خود، اگر صورت سود و زیان آنان منجر به ضرر می‌شد از جوهر قرمز استفاده می‌کردند. و سودها را با جوهر سیاه می‌نوشتند .در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، حسابداران همیشه فردای روز عید شکرگزاری، حساب‌های خود را مشکی رنگ می‌دیدند. این روز سرآغاز موج سود و خریدهای پیش از عید به حساب می‌آمد. از این رو، بین خود آن را «بلک فرایدی» به معنای جمعه {جوهر} مشکی نام‌گذاری کردند.
در سال ۱۹۶۱ پلیس فیلادلفیا پنسیلوانیا، و راچستر نیویورک به خاطر شلوغی و ترافیک خیابان‌ها در این روز، آن را بلک فرایدی خواندند. به نظر کارشناسان روابط عمومی آن دوران، استفاده از عبارت بلک فرایدی یا جمعه سیاه کاربرد مناسبی نبود. چراکه واژه «سیاه» نشان دهنده رویدادی بدشگون است. آنان به رسانه‌ها و مردم پیشنهاد کردند، به‌جای «جمعه سیاه» یا «شنبه سیاه» از عباراتی مثل «جمعه بزرگ» یا «شنبه بزرگ» استفاده کنند. اما این عبارات معادل‌سازی شده نیز عمر چندانی نداشتند.

حراج پنج شنبه

رقابت افراطی مغازه داران به جایی رسید که این حراجی، در صبح عید شکرگزاری آغاز شد. در سال ۲۰۰۹ فروشگاه کی‌مارت به بهانه اینکه خریداران در ترافیک جمعه سیاه نمانند حراجی بلک فرایدی را از ساعت ۷ صبح پنجشنبه آغاز کرد. پس از آن فروشگاه‌های زیادی از این تغییر ساعت پیروی کرده و در ساعات ۸ و ۹ صبح پنجشنبه به جنس‌های خود چوب حراج زدند. رسانه‌ها برای عدم استفاده از عبارت بدشگون «سیاه» و برای توجیه این روز آن را «پنجشنبه طوسی» یا «پنجشنبه قهوه‌ای» هم نامیدند.

دوشنبه مجازی

رفته‌رفته با جا افتادن خریدهای اینترنتی، فروشگاه‌های آنلاین نیز در رویداد بلک فرایدی حضور یافتند. رقابت در صف‌های طولانی، پدیده‌ای متفاوت در کشورهای دیگر است. همان‌طور که مردم برای فیلم‌های سینمایی معروف، از چند ساعت قبل با صندلی و تجهیزات کاملِ گذرانِ وقت حاضر می‌شوند، در مورد بلک فرایدی نیز این امر بسیار پررنگ‌تر بود. بسیاری از مردم فرصت ایستادن در صف‌های طولانی را نداشتند و ترجیح می‌دادند که روز عید شکرگزاری در کنار خانواده خود باشند. فروشگاه‌های آنلاین، در دوشنبه بعد از شکرگزاری (پایان تعطیلات چهار روزه عید) پیشنهادهای آنلاین جذاب خود را ارائه می‌دادند. بدین‌صورت، کسانی که موفق به حضور در بلک فرایدی نشده بودند یا دیر به پیشنهاد موردنظر خود رسیدند هم، شانسی دوباره پیدا می‌کردند. در موارد بسیاری، رویداد بلک فرایدی آنلاین یک هفته کامل طول می‌کشید.

فلسفه اصلی حراج جمعه تخفیف بر روی همه کالاها است. تخفیفی که باعث ترغیب مشتریان برای رفع نیازهای خود با هزینه کمتر در آستانه سال نو و خالی شدن انبار فروشگاه‌ها با حاشیه سودی کمتر است. اما در سال‌های اخیر رقابت بین فروشنده‌ها به حدی بالا گرفت که مفهومی به نام Doorbuster به وجود آمد. اما Doorbuster به چه معنا است؟ همان‌طور که می‌دانید کلمه Door به معنای «در» و کلمه Buster به معنی انفجار یا شکستن چیزی است. به همین دلیل کالاهای با تخفیف ویژه را Doorbuster نامیدند. زیرا این کالاها باعث صف کشیدن مردم پشت درهای فروشگاه شده و حتی در بسیاری از موارد نیز تراکم جمعیت مشتریان باعث شکسته شدن در فروشگاه شد.
<span;>کالاهای با تخفیف ویژه در واقع یکی از کاتالیزورهای حراج جمعه بوده و افراد زیادی را به خود جلب می‌کنند. این کالاها عموماً از محصولات بسیار جذاب بازار نظیر گوشی‌های پرچم‌دار، تلویزیون‌های بزرگ، آخرین نسل دوربین‌ها یا آخرین و گران‌قیمت‌ترین لباس‌ها هستند که با تخفیفی باورنکردنی حتی تا ۷۰ درصد زیر قیمت اصلی خود عرضه می‌شوند. طبیعی است که فروشنده برخی از این کالاها را با ضرر عرضه می‌کند و فروش انبوه آن‌ها کار غیرعقلانی است. به همین دلیل تعداد کالاهای با تخفیف ویژه (Doorbuster) محدود بوده و عموماً در همان ثانیه‌های اول شروع حراج به پایان می‌رسند

فروشگاه‌های آنلاین

با جا افتادن خریدهای اینترنتی فروشگاه‌های آنلاین در بلک فرایدی سال ۲۰۰۵ شیوه جدیدی از حراجی‌ها در تاریخ ثبت شد. سود حاصل از فروش آنلاین همه‌ساله از سال قبل بیشتر می‌شود. در سال ۲۰۱۳ سود حاصل از فروش در روز دوشنبه آنلاین نسبت به سال قبل ۱۸٪ بیشتر بود. این سود، به رقم ۱٫۷۳ میلیارد دلار رسید. در سال ۲۰۱ به میزان ۱۷٪ از سال قبل بیشتر شد، و مرز ۲ میلیارد دلار را هم شکست. در سال ۲۰۱۷ دوشنبه آنلاین رکورد فروش اینترنتی در آمریکا را شکست و ۱۶٪ بیشتر از سال قبل فروخت و به رکورد ۶٫۵۹ میلیارد دلار رسید. برنده واقعی این حراج کسی جز جف بیزوس رئیس وبگاه آمازون نبود که توانست با فروش فوق‌العاده در دوشنبه آنلاین ثروت خود را به ۹۹٫۶ میلیارد دلار یرساند و به عنوان ثروتمندترین فرد روی جهان معرفی شود. فروشگاه‌های شرکت آمازون، eBay و علی‌بابا از اصلی‌ترین برگزارکننده‌های حراج جمعه در سراسر جهان هستند.

از آنجا که آمریکا اصلی‌ترین برگزارکننده حراج بلک فرایدی و خاستگاه آن است، آخرین جمعه ماه نوامبر در آن حال و هوایی ویژه‌ای دارد. تقریباً می‌توان گفت هیچ‌یک از فروشگاه‌های آفلاین و آنلاین آمریکا نیست که در این روز کالاهای خود را با تخفیف به فروش نرساند. زیرا اگر فروشگاهی با موج و شلوغی تخفیف‌های این روز همراه نشود باید قید فروش محصولات خود را زده و دست‌کم یک هفته‌ای را با ضرر و زیان سر کند. فروشگاه‌هایی که در آمریکا به حراج بلک فرایدی می‌پردازند را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. دسته اول فروشگاه‌های خرده‌فروش و نمایندگی‌های برندها، دسته دوم فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ و در آخر فروشگاه‌های آنلاین هستند

فرانسه

صرف یک کشور توسعه یافته بودن، دلیل نمی‌شود سنتی مثل بلک فرایدی چندین دهه در فرانسه قدمت داشته باشد. پایتخت مد جهان نیز تنها در سال ۲۰۱۴ با پدیده بلک فرایدی آشنا شد. تاجران و مغازه داران، به مرور این سنت را در فرانسه جا انداختند. غول‌هایی مانند اپل و آمازون هم در همین سال با تخفیف‌های ۸۵ درصدی مردم را به فروشگاه‌های خود می‌کشیدند. فرانسه‌زبان‌ها نیز از ترجمه لغت به لغت این عبارت استفاده می‌کنند، و آن را Vendredi noir یا همان بلک فرایدی می‌خوانند.

کانادا

همسایه سردتر و شمالی آمریکا سال‌ها بود که اسم بلک فرایدی به گوشش خورده بود. در دورانی که ارزش دلار کانادایی از آمریکایی بیشتر بود، آنها برای خرید به آمریکا سفر می‌کردند. مردم این کشور، نه تنها برای حراجی بزرگ بلک فرایدی بلکه برای خریدهای جزئی خود هم همسایه گرم‌تر خود را انتخاب می‌کردند. در سال‌های اخیر که تفاوت ارزش این دو دلار کمتر شد، فروشگاه‌های کانادایی دست به کار شده تا از مهاجرت مردم به جنوب جلوگیری کنند. امروزه بلک فرایدی به سبک آنلاین رواج بیشتری در کانادا پیدا کرده است. این سنت در سال ۲۰۰۸ شروع شد و در ۲۰۱۲ به اوج خود رسید.

چین

چین باستان مراسم بلک فرایدی ندارد. دلیل آن هم برگزاری روز مجردها (Singles’ Day) درست یک هفته پیش از آن است. گوآن جون جیه (Guanggun Jie) درست در یازدهم روز یازدهمین ماه میلادی مردم چین روز مجردها را جشن می‌گیرند. قدمت برگزاری این مراسم به اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی برمی‌گردد. دلیل آن هم وجود چهار رقم یک (۱۱/۱۱) در این تاریخ است. فروش آنلاین این روز بزرگ در چین همه ساله رو به رشد است. ۹٫۳ میلیارد در سال ۲۰۱۴ خرید در وبگاه‌های آنلاین و ۱۴٫۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ از جمله رکوردهای فروش آنلاین در این روز به حساب می‌آید.

ایران

جمعۀ سیاه در ایران پدیده‌ای تازه است که از دهۀ ۱۳۹۰ رایج شده است. به نوشته روزنامه اعتمادنخستین بار در سال ۱۳۹۴ فروشگاه اینترنتی بامیلو حراجی مشابه بلک فرایدی را برگزار کرد و نام «حراجمعه» را بر آن گذاشت. حراج جمعه سیاه با انتقاد ایدئولوژیک برخی فعالان سیاسی و رسانه‌ای در ایران مواجه شده است

اگرچه کریسمس جشن سال نوی ایران نیست و روزهای کریسمس در این کشور تعطیل نیستند. اما برخی از فروشگاه‌های اینترنتی و نیز فروشگاه‌های کوچک و خرده‌فروشی‌ها شروع به ارائۀ تخفیف‌هایی برای این مناسبت کرده‌اند.جمعۀ سیاه در شرایطی در ایران بروز یافته که معمولاً در روزهای منتهی به نوروز مناسبت ویژه‌ای برای ارائۀ‌ تخفیف از سوی فروشگاه‌ها وجود ندارد. این پدیده توسط جامعه‌شناسان و صاحب‌نظران مسائل اجتماعی و فرهنگی به‌عنوان رواج مصرف‌گرایی مورد انتقاد قرار گرفته است.
خرید آنلاین مردم در این روز به جایی می‌رسد که پهنای باند اینترنت در ایران با چالش‌هایی مواجه شده و حتی برخی از وبگاه‌ها دچار اختلال یا قطعی می‌شوند. برای نمونه در جمعه سیاه سال ۱۴۰۲ فروشگاه اینترنتی دیجی‌کالا چهار میلیون و ۹۶۷ هزار کالا فروخت و ۹۷۵ هزار سفارش ثبت کرد. پس از دیجی‌کالا اینستاگرام دومین وبگاه فروش آنلاین جمعه سیاه در ایران است. اما تردیدهایی درباره واقعی بودن تخفیف‌ها وجود دارند. همچنین گزارش‌هایی از کلاه‌برداری وجود دارند.

در حالی که بلک فرایدی در بازار کالاهای فیزیکی (خرده‌فروشی) با چالش‌های فرهنگی و زمانی روبروست، در صنعت گردشگری ایران نقش یک منجی را ایفا می‌کند. فصل پاییز، به ویژه ماه‌های آبان و آذر، به طور سنتی «فصل کم‌سفر» در ایران محسوب می‌شود. مدارس باز هستند، هوا در بسیاری از مقاصد سرد شده و تعطیلات رسمی کمی وجود دارد. هتل‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و ویلاها با ضریب اشغال پایین مواجه هستند. در چنین شرایطی، بلک فرایدی یک «بازی دو سر برد» ایجاد می‌کند: از یک‌سو مسافران به تخفیف‌های چشم‌گیر دسترسی پیدا می‌کنند و از سوی دیگر، اقامتگاه‌ها بخشی از رکود پاییز را جبران می‌کنند.